در گذار عمر

اول شرمنده که یه کم نوشتنم دیر شد. این هفته یه کم سرم شلوغ بود. یه جماعتی از مدیران دولتی با بی برنامگیهاشون و البته سرعت عمل مورچه ایشون دو پایی رفتن وسط تمام برنامه هام. اینجوری میشه که اونجوری میشه. خدا عوض خیر بهشون بده. خوب ولش کن بریم سر اصل مطلب. این سری میخوام در ادامه مطلب پله پله تا ملاقات خدا بزنیم توی مباحث مدیریت تکنولوژی.

یکی از تکنیکهای رایج در بحث آینده نگاری تکنولوژی (Technology Foresight)٬ تکنیک منحنی عملکرد تکنولوژیک یا همان منحنی S تکنولوژیه. فعلا از این که آینده نگاری چیه بگذریم. بعدا احتمالا در مورد تحلیل مورفولوژیک می نویسم چون دارم روی مقالش کار می کنم٬ اونجا به آینده نگاری هم می رسیم. خوب فکر کنم اغلب با نمودار چرخه عمر یه پدیده آشنا هستید. نمودار چرخه عمر از چهار دوره تشکیل شده: دوران جنینی٬ رشد٬ بلوغ و افول. روی محور x نمودار چرخه عمر زمان نمایش داده میشه و روی محور y عملکرد پدیده مذکور. در مورد رشد یه محصول توی بازار و یا برای یه سازمان و حتی در مورد خود انسان هم نمودار چرخه عمر رو جاهای مختلف دیدید که ترسیم می کنند. به طور مثال برای یه شرکت تجاری میگند که ابتدا شرکت مذکور تاسیس میشه و تا مدتی توی مرحله جنینیه٬ بعد به مرور با پیگیری اهداف اولیه شرکت وارد مرحله رشد میشه و در ادامه رشد به مرور شرکت به اوج میرسه٬ که به اون دوران بلوغ میگند و بعد به مرور از اوج پایین میاد و وارد دوران افول میشه. البته توجه دارید که این مسیر حتما اتفاق نمیفته. گاهی اوقات یه سازمان درست بعد از مرحله جنینی به افول کشیده میشه. نکته اینجاست در واقع نمودار چرخه عمر یه ابزار برای مطالعه یه پدیده و خط دهی به استراتژیها مطروحه برای اون پدیده با توجه به دورانیه که در اون قرار داره. به طور مثال استراتژیها و اقداماتی که برای یک محصول در دوره جنینی باید انجام داد٬ بسیار متفاوت تر از استراتژیهای بازار همون محصول در دوره بلوغه. آهان یه نکته دیگه هم یادم اومد. در ضمن بعد y هم در نمودار چرخه عمر ثابت نیست. به طور مثال بعد y برای یه محصول میتونه میزان تقاضا باشه و برای یه سازمان رشد عملکرد. پس بعد y برای مطالعه پدیده توی نمودار چرخه عمر متغیره. در واقع این خودش می تونه محرک تحقیقات جدید توی این زمینه باشه. یعنی این که هر کسی با توجه به ابعاد حیاتی یه پدیده این نمودار رو رسم کنه و بعد بیاد با مطالعه تجارب موفق و ناموفق٬ خطوط راهنمای استراتژیها و سیاستهای اون پدیده رو توی مراحل چهارگانه چرخه عمر استخراج کنه. پس نمودار چرخه عمر یه ابزار پشتیبان تصمیم گیری در مورد یه پدیده است. بسه دیگه بریم سر منحنی S.

منحنیه S تکنولوژیک چیه؟ منحنی S از دو بعد زمان (x) و عملکرد تکنولوژیک یه فناوری (y) تشکیل شده. منحنی S به جای چهار مرحله از سه مرحله تشکیل شده. در واقع بیان روایی منحنی S اینه که یه تکنولوژی در ابتدا ابداع یه حداقل عملکردی داره که با تحقیقات و بررسیهایی که میشه این حداقل عملکرد به کندی شروع به پیشرفت میکنه. علتش اینه که چون هنوز تکنولوژی مذکور همه گیر نشده و جذب منابع مالی برای تحقیق و توسعه تکنولوژی سخته. این مرحله فاز یکه منحنی S. بعد از این مرحله به مرور تکنولوژی مذکور جای خودشو بین تکنولوژیهای قدیمی هم رده خودش باز میکنه و به تبع اون با تحقیقات انجام شده سطح عملکرد تکنولوژی به مرور رشدش شتابان میشه. در ضمن توی این مرحله تکنولوژی میتونه منابع مالی مورد نیاز جهت رشدش رو هم به سرعت جذب کنه. این مرحله دومه. در ادامه رشد عملکرد تکنولوژی کند و به مرور خیلی جزیی میشه٬ دقیقا مثل قانون بازده نزولی. (اقتصاددونها میتونند این براتون توضیح بدند٬ من رو معاف کنید. دوستان میدونند چرا.) در انتها هم تکنولوژی به حد طبیعی عملکرد میرسه جایی که رشد عملکردش صفر میشه. توی این مرحله هزینه تحقیقات و شناسایی فرصتهای توسعه برای محصول مذکور خیلی زیاد میشه. درست مثل پیکان خودمون توی این چند ده سال اخیر. دیگه ارزش هزینه کردن برای تحقیق رو نداشت. البته توجه دارید که پیکان تکنولوژی نیست. منظورم از تکنولوژی مثلا موتورهای کاربراتوی و انژکتوریه. فقط برای تفهیم مطلب پیکان رو مثال زدم.

خوب اینم مرحله سومه. در انتهای این مرحله تکنولوژی به بن بست میرسه و باید با یه تکنولوژی جدید جایگزین بشه. یعنی باید بریم روی منحنی بالاتر و این منحنی S بالاتر معمولا شروعش از اواخر مرحله دوم منحنی حال حاضرمون باید شروع شده باشه. یعنی چی؟ یعنی باید تحقیق و توسعه بر روی تکنولوژی با سطح عملکرد بالاتر رو از اواخر مرحله دوم شروع بشه تا وقتی به بن بست تکنولوژی رسیدیم یه تکنولوژی برتر با سطح عملکرد بالاتر توی مرحله دوم داشته باشیم و بتونیم این دو تا رو با هم جایگزین کنیم. اگه این کار رو نکرده باشیم وقت به حد طبیعی عملکرد میرسیم باید تازه کلی وقت رو صرف کنیم و کلی هم هزینه بپردازیم تا توی منحنی بالاتر به سطحی برسیم که ببتونیم بهره اون رو ببریم.

تفاوت نمودار چرخه عمر با منحنی S چیه؟ اولا توی منحنی S ما افول نداریم. چون عملا عملکرد از سطح حال حاضرش پایینتر نمیآد. پس هیچ وقت نوک این S به سمت پایین نمیآد فقط در طول زمان میتونه کشیده و یا جمع بشه. در ضمن کارکرد این نمودار علاوه بر ماموریت چرخه عمر٬ آینده نگاری تکنولوژیهای سطح بالاتر و برنامه ریزی برای دستیابی و تحقق اونهاست. در واقع یه جور آماده سازی برای آینده. ثانیا منحنی S بر خلاف منحنی چرخه عمر همیشه اتفاق میفته فقط کشیدگی نمدار ممکنه متفاوت باشه. در تصویر زیر شکل بالایی نمودار منحنی S و شکل پایینی نمودار چرخه عمر رو به تصویر کشیده.

راستی یه نکته رو یادم رفت بگم. منحنی S یه قاعده کلی نیست. بلکه مشاهدات و مطالعات تاریخی زیادی که در حوزه تکنولوژی انجام شده این منحنی رو تصدیق میکنه. در واقع مزایای فراوان این تکنیک در زمینه برنامه ریزی جهت رسیدن به نقطه انفصال تکنولوژیک و تعیین زمان و رویکرد انتقال به منحنی سطح بالاتر٬ این شیوه رو در منظر برنامه ریزان تکنولوژی کاربردی جلوه داده. راستی یه چیز دیگم یادم رفت توی این تکنیک فرض بر اینه که آینده ادامه گذشته است.خوب فکر کنم تا همین جا برای امروز بسه. اینم از بخش دوم مطلب پله پله تا ملاقات خدا.

حرف آخر: بر ملک دلم سرور و مولاست حسین… میلاد امام حسین و باب الحوائج حضرت ابالفضل مبارک باشه.